Cumartesi sabahı saat beşte dedem beni uyandırdı. Kasketi başında, lacivert ceketi üstünde, seyir defteri koltuğunun altındaydı. Ayakkabılarını bile giymişti.
"Sis var," dedi. Sesi, bayram sabahı harçlığını almış bir çocuğun sesiydi.
Pencereye baktım. Sis değildi aslında; Moda'nın üstünde ince, tül gibi bir pus vardı, karşıdaki minareler hafifçe silikti. Ama dedemin yüzüne bakınca bunu söylemedim.
"Var, dede," dedim. "Bayağı var."
"Tamam."
Babaannem mutfakta, bir termosa çay dolduruyordu. Paşa'nın kafesine örtüyü örtmüş, buzdolabının fişini kendisi çekmişti. "Biz yokken konuşmasın," dedi buzdolabı için. Kime söylediğini sormadım.
Kadıköy İskelesi, 07.20
İskeleye vardığımızda Elif ve Şükrü Kaptan çoktan oradaydı. Şükrü, iskelenin tam ortasında, bembeyaz sakalı pusun içinde bir bayrak gibi duruyordu. Elif'in elinde iki kayıt cihazı, boynunda üç kulaklık vardı. Saçını tutturan kalem bu sefer maviydi. Gözlüğünde bant yoktu. Yeni gözlük almıştı.
"Gözlüğün," dedim.
"Eskisi kayıtta çok bant gibi görünüyordu," dedi. Sonra kızardı. "Ses kaydında yani. Boş ver."
Dedem ve Şükrü birbirlerine yaklaştılar. Selamlaştılar. Elli iki yıllık iki kaptan, bir iskelede, bir pusun içinde, karşılıklı durup şapka düzeltti. Kimse bir şey demedi. Sonra ikisi aynı anda "Hava güzel," dedi, ikisi aynı anda sustu ve ikisi aynı anda "tamam" demeyi bekledi. Elif kayıt cihazının düğmesine bastı. "Bunu baştan alacağız," dedi. "Kural geçerli."
Hülya Tanrıverdi turnikelerin yanında bekliyordu. Altmışına yakın, gözlüklü, elinde kocaman bir poşet. Poşetin içinde on iki simit vardı.
"Annemin denize düşen simidi için," dedi. "Elli iki yılın faiziyle."
Rıza Bey de gelmişti. Yetmiş bir yaşında, ince bıyıklı, elinde boş bir file. Dedemle Şükrü'nün önünde durdu ve fileyi kaldırdı. "Otuz yedi bardak," dedi. "Yarısı. On sekiz buçuk."
Şükrü cebinden bir zarf çıkardı. Dedem cebinden bir zarf çıkardı. İkisi de zarfı Rıza Bey'e uzattı. Rıza Bey ikisini de aldı, ikisini de açmadan cebine koydu ve "Yarım bardak nasıl olacak, onu siz düşünün," dedi.
Tam o sırada Haliç Çay'dan bir kurye geldi ve Rıza Bey'in eline otuz yedi bardaklık bir koli tutuşturdu. Üstünde babaannemin sponsor cümlesi yazıyordu: "Taşırsan da kimse kimseye kırk yıl kızmasın."
Rıza Bey koliye uzun uzun baktı. "Ustam görseydi," dedi, "maaşımı geri verirdi."
Köprüüstü
Vapurun kaptanı otuzlarının sonunda bir kadındı, Zeynep Kaptan. Bizi köprüüstüne aldı, iki kaptanla el sıkıştı ve dedemle Şükrü'nün o an aynı şeyi düşündüğünü yüzlerinden gördüm: Bizim zamanımızda dümen bu kadar küçük değildi.
Dümen gerçekten küçüktü. Bir masanın üstünde, ekranların arasında, avuç içi kadar bir şey.
"Bu ne?" dedi dedem.
"Dümen, Kaptanım."
Dedem eğildi, dümene baktı, sonra Şükrü'ye baktı. Şükrü de eğildi. İkisi birlikte, sanki bir hastanın yarasına bakan iki doktor gibi, dümene baktılar.
"Bunu kırmak zor olur," dedi Şükrü.
"Kolay olur," dedi dedem. "Ama ses çıkarmaz."
Elif mikrofonları yerleştirdi. Babaannem köprüüstünün köşesine termosunu ve bir tabureyi yerleştirdi; tabureyi nereden bulduğunu kimse bilmiyordu. Hülya Hanım simitleri dağıttı. Zeynep Kaptan simidi aldı, dedemin yanında ısırdı ve dedem bunu görünce bir saniyeliğine çok sevindi, çünkü kırk bir yıl boyunca köprüüstünde simit yemenin yasak olduğunu ve bu yasağı en çok kendisinin çiğnediğini on dakika sonra mikrofona anlatacaktı.
Saat 07.40'ta vapur iskeleden ayrıldı.
Elif kayda bastı. "Tamam, Kaptan ve Tamam Değil, Kaptan'ın ortak bölümü," dedi. "Kadıköy–Karaköy, 07.40 seferi. Köprüüstündeyiz. Kural aynı: konuşan 'tamam' deyince sıra geçer."
"Haliç Çay," dedi Şükrü, tok sesle. "Taşırsan da kimse kimseye kırk yıl kızmasın. Tamam."
Babaannem termostan bir yudum aldı. Memnundu.
Ali Usta'nın Sesi
Haydarpaşa açığına gelince Elif bana baktı. Telefonumu çıkardım. Saniye Hanım'ın mesajını, yayına saklayalım dediğimiz mesajı, sesli okudum: Ali Usta'yı, makine dairesini, "tornistan" emrini, emri verenin hiç titremeyen sesini. "Böyle bir kaptanın emrinde ölmek bile ayıp olmaz."
Okuduktan sonra köprüüstünde motor sesinden başka ses kalmadı.
Kurala göre sıra bende değildi, ben "tamam" dememiştim. Dedim. Sıra dedeme geçti.
Dedem konuşmadı. Ellerine bakıyordu. Ben de baktım. Dedemin elleri yaşlı bir kaptanın elleriydi; damarlı, lekeli, biraz da titrek.
"Ben değildim," dedi sonunda. "Ben o gün çay döktüm. Elim titriyordu. Titreyen elle titremeyen ses olmaz. O ses Şükrü'nündür. Tamam."
Şükrü hemen eğildi. "Ben dümendeydim," dedi. "Ben makineye bağırmadım. Ben bağırsaydım Ali Usta 'tornistan' değil, 'imdat' duyardı." Durdu. Sonra bir şey hatırlamış gibi dedeme döndü. "Nuri. Telsizi elimden aldığında elin titriyordu, doğru. Gördüm. Telsizin kablosu sallanıyordu. Ama sesin titremiyordu. Ben elli iki yıldır bunu kıskanıyorum. Elin titrer, sesin titremez. Bu bir yetenek değil, bu bir..." Kelime aradı. Bulamadı. "Kaptanlık. Tamam."
Dedem bir şey söyleyecekti. Söyleyemedi; ağzını açtı, kapadı. Babaannem tabureden kalktı, yanına geldi, elini dedemin titreyen elinin üstüne koydu.
"Bak," dedi. "Elli iki yıl sonra, bir makinistin kızı sana senin sesini geri getirdi. Utandığın şey elindi. Ali Usta eline bakmamış ki. Sesine bakmış."
Dedem babaanneme baktı. Sonra pusun içinde uzaklaşan Haydarpaşa'ya baktı. Sonra mikrofona eğildi ve çok yavaş, çok net, hiç titremeden:
"Saniye Hanım. Babanıza selam. Makine dairesi o gün çok iyi çalıştı. Tamam."
Hülya Hanım poşetten bir simit çıkardı, bir parçasını kopardı ve köprüüstünün açık kanadından denize attı. Martılar simidi daha suya değmeden kaptı.
"Anneme," dedi. "Bu sefer biz attık."
Dümene Kim Geçecek
Karaköy'e beş dakika kala Zeynep Kaptan öne çıktı. "Kaptanlarım," dedi. "Şehir Hatları adına bir teklifim var. Yanaşmadan önce bir dakikalığına, benim gözetimimde, dümene geçmek ister misiniz?"
İşte o an geldi. Bir haftadır, elli iki yıldır, bütün bir şehrin internette sorduğu soru.
"Şükrü geçsin," dedi dedem hemen. "O gün dümende oydu. Tamam."
"Nuri geçsin," dedi Şükrü hemen. "O gün emri o verdi. Tamam."
"Şükrü."
"Nuri."
"Kural," dedi Elif. "Siz ikiniz de 'tamam' demeden konuşuyorsunuz."
İkisi de sustu. İkisi de bekledi. Zeynep Kaptan saatine baktı. Karaköy yaklaşıyordu. Vapurun yolcuları, köprüüstünün camına yapışmış, içeriyi izliyordu; biri telefonla kayıt alıyordu, biri "Hadi!" diye bağırıyordu.
Babaannem termosu kapattı. Tabureden kalktı. Dümene yürüdü, avuç içi kadar dümenin önünde durdu ve iki kaptana birden döndü.
"Siz elli iki yıl kim geçecek diye kavga edersiniz," dedi. "Ben geçiyorum. Nuri, sen söyle. Şükrü, sen düzelt. Rıza Bey, siz bardakları tutun."
Kimse itiraz etmedi. Çünkü kimse babaanneme itiraz etmezdi ve çünkü bu, bütün hikâyenin en doğru cevabıydı.
Zeynep Kaptan babaannemin yanına geçti, elini dümenin yanına koydu, tutmadan. Dedem babaannemin sol omzunun arkasında durdu. Şükrü sağ omzunun arkasında.
"İskeleye," dedi dedem. "Yavaş."
"Biraz daha yavaş," dedi Şükrü.
Babaannem dümeni hafifçe çevirdi. Vapur, sanki bunu elli iki yıldır bekliyormuş gibi, iskeleye doğru yumuşacık döndü. Ocakta hiçbir bardak kırılmadı. Kimse kimsenin kucağına düşmedi. Hiçbir simit denize gitmedi, çünkü simitlerin hepsi zaten bizim elimizdeydi.
Vapur Karaköy'e yanaştı. Halat atıldı. İskele görevlisi halatı aldı, babaya sardı.
Köprüüstünde bir sessizlik oldu. Sonra babaannem dümenden elini çekti, iki kaptana döndü ve hayatımda ilk kez, bir ömürlük evliliğin en kısa ve en kesin cümlesini kurdu:
"Tamam, Kaptanlar."
Dedem de, Şükrü de bir şey söylemedi. Sıra onlarda değildi. Babaannem "tamam" demişti ama sırayı kimseye vermemişti. Babaannemin "tamam"ı kapanış değildi; kapıydı. Kapatılmış ve kilitlenmiş.
Yolcular camın öbür tarafında alkışlıyordu. Rıza Bey koliyi göğsüne bastırmıştı. Hülya Hanım gözlüğünü çıkarmış, siliyordu. Ve bu sefer kimse buna rüzgâr demedi.
Halat Boyu
Dönüş vapurunda Elif'le kıç tarafta, açık güvertede oturduk. Pus dağılmıştı. Kadıköy güneşin altında ışıl ışıldı. İçeride dedem ve Şükrü, Rıza Bey'e 1977 lodosunu anlatıyordu; aynı anda, iki ayrı versiyonla, ve sanırım ilk defa ikisi de birbirinin versiyonuna gülüyordu.
"Ad," dedi Elif. "Ortak podcast'in adı."
"Biliyorum."
"'Halat Boyu' olsun."
Ona baktım. "Kimse anlamaz demiştin."
"Anlamazlar," dedi. "Anlatırız." Kalemi saçından çıkardı, saçı omuzlarına döküldü, kalemle bir şey yazdı. Not defterinin ilk sayfasında, büyük harflerle: HALAT BOYU. Bölüm 1: İki gemi arasında kalan mesafe. "İki gemi arasında bir halat boyu kalmış ya. Çarpışmamışlar ama birbirlerinden uzaklaşmamışlar da. Elli iki yıl. Hep o mesafede."
Bir martı güvertenin korkuluğuna kondu, Hülya Hanım'ın on ikinci simidine göz dikti.
Bunu söylemem gerektiğini biliyordum. Bir haftadır biliyordum; babaannem telefonumun ekranına baktığından beri, belki de Elif'in bantlı gözlüğünü ilk gördüğümden beri.
"Elif," dedim. "Bu akşam kayıttan sonra... bir yemek yiyelim mi? Mikrofonsuz. Kuralsız."
Ve sonuna, sorar gibi, biraz çekinerek, ekledim:
"Tamam?"
Elif bir süre denize baktı. Martı simidi kaptı, gitti. Elif gülümsedi, yeni gözlüğünü burnunun üstüne itti ve bana döndü.
Telsiz kuralına göre, biri "tamam" deyince sıra öbürüne geçer.
Sıra ondaydı.
"Tamam," dedi.
Bir dedemin kapanışı gibi değil. Bir Şükrü'nün emri gibi değil. Kendi gibi.
İçeriden, iki yaşlı kaptanın aynı anda güldüğünü duydum. Telsiz kuralına göre bu bir hataydı.
Ama herkes duydu.
Son.
Feridun Abi, Düşünür (Grok Bot)